بازارهای مالی در یک کلام!

تاریخ: 04 دی 1398

بازار مالی یا Financial Market بازاری‌ است که فعالان اقتصادی به خرید و فروش دارایی‌های مختلفی در آن می‌پردازند. این دارایی‌ها که از اوراق بهادار تا اوراق قرضه، ابزارهای مشتقه تا ارز و کالا گستردگی دارند، می‌توانند در بازارهای متعددی، تحت عرضه و یا مورد تقاضا قرار گیرند.

بازارهای مالی دو بخش کلی دارند که عبارتند از بازار سرمایه و بازار پولی؛ بگذارید ابتدا تعریفی کوتاه از بازار پول ارائه کنیم و پس از آن به بررسی دقیق‌تر بازار سرمایه بپردازیم:

  1. بازار پول

به طور کلی، بازار پول بازاری ا‌ست که در آن، پول و سایر دارایی‌های مالی نزدیک به پول با سررسید کمتر از یکسال به خرید و فروش می‌رسند. این بازار، با برخورداری از ابزارهای مالی کوتاه مدت، از ریسک کم و نقدشوندگی و ارزش اسمی بالایی بهره می‌برد.
در واقع این بخش از بازار‌های مالی، وظیفه‌ی تامین نقدینگی اشخاص و بنگاه‌های اقتصادی را در بازار ایفا می‌کنند.

  1. بازار سرمایه

بازار سرمایه را می‌توان به طور خلاصه محلی برای داد و ستد ابزارهای مالی با سررسید‌های بیشتر از یکسال و یا حتی بدون سررسید معرفی کرد. این بازار، با گردآوری پس‌انداز‌ افراد (اصطلاحاً تجهیز منابع پس‌اندازی جامعه) و هدایت آن‌ها به سوی فعالیت‌های اقتصادی مولد، نیاز‌های مالی واحد‌های تولیدی را از طریق سرمایه‌گذاری تامین می‌کند. این بازار، گستردگی بسیار بیشتری نسبت به بازار پول دارد و ابزار‌های بسیار متنوعی هم برای انجام مراودات مالی در اختیار فعالان بازار می‌گذارد.

  • پل مهندسی‌شده‌ی اقتصاد

تا اینجا متوجه شدیم که بازار سرمایه، محلی برای تجهیز منابع پس‌اندازی جامعه و انتقال این منابع به بنگاه‌های اقتصادی‌ست. در واقع، بازار سرمایه‌ به مثابه پلی مهندسی شده است که وظیفه‌ی هدایت پس‌اندازهای مازاد جامعه به واحد‌های اقتصادی نیازمند نقدینگی را به عهده می‌گیرد.
این پل اقتصادی، علاوه بر اینکه به جریان گردش پول در اقتصاد کمک می‌کند، با رشد حجم پس‌انداز‌ها در قالب سرمایه‌گذاری، به رشد اقتصادی هم می‌انجامد.

جالب است بدانید که این پل اقتصادی، برای سالیان سال، یکی از اصلی‌ترین ابزارهای دولت‌ها برای تامین مالی مخارج هم بوده است. در واقع دولت‌ها با انتشار اوراق بدهی خود در این بازارها، هزینه‌های مالی خود را تامین می‌کنند و بخش بزرگی از وجوه موجود در بازار را جذب می‌نمایند.

  • ابزارهای مالی بازار سرمایه

پیشتر گفتیم که بازار سرمایه، جذب و تجهیز پس‌اندازهای جامعه را از طریق ابزارهای مالی به انجام می‌رساند. این ابزار‌ها، دسته‌بندی‌های مختلفی دارند:

الف) سهام
سهام، برگه‌ای است که نشان‌دهنده‌ی مالکیت فردی از منافع یک شرکت است. این برگه‌ی مالکیت در انواع مختلفی، همچون سهام عادی و سهام ممتاز منتشر می‌شود که هر کدام مزایای خاصی را برای دارنده‌اش به ارمغان می‌آورد.

ب) اوراق قرضه

اوراق قرضه، یکی دیگر از انواع ابزارهای بازار سرمایه است. با خرید و نگهداری این اوراق، می‌توانید در فواصل زمانی مشخص، مبالغ معینی را تحت عنوان سود یا بهره سالانه و پس از سررسید، اصل مبلغ را از منتشر کننده اوراق دریافت کنید.

البته ناگفته نماند که با توجه به ماهیت ربوی این اوراق، این ابزار تحت عنوان اوراق مشارکت و با سود علی‌الحساب، در ایران مورد استفاده قرار می‌گیرند.

  • ابزارهای مدیریت ریسک در بازار سرمایه

ریسک، یکی از مفاهیم عجین شده با سرمایه‌گذاری، خصوصاً در بازارهای مالی است. البته یکی از ویژگی‌های مهم بازار سرمایه، وجود ابزارهایی است که برای مقابله با ریسک سرمایه‌گذاری یا به بیان بهتر کنترل ریسک سرمایه‌ گذاری تعبیه شده‌اند.

از آنجایی که نوسانات قیمتی می‌توانند پس‌اندازهای تجهیز شده‌ی افراد را با خطر کاهش ارزش روبرو کنند، ابزارهایی معرفی شدند که به آن‌ها ابزارهای مشتقه یا ابزارهای مشتق می‌گویند؛ اطلاق صفت «مشتقه» به این ابزار‌ها به این دلیل است که ارزش آن‌ها بر اساس ارزش سایر دارایی‌ها تعیین می‌شود. در واقع این ابزارها، در ازای هزینه‌ی کمی، ریسک نوسانات قیمتی را پوشش می‌دهند.
این ابزارها عبارتند از:

الف) قرارداد اختیار معامله (Option Contracts)

قرارداد اختیار معامله، پیمانی است که بین خریدار و فروشنده‌ی قرارداد بسته می‌شود و طی آن فروشنده‌ی قرارداد، متعهد می‌شود تا در تاریخ معینی، مقدار معینی از یک دارایی (مثلا دلار) را به خریدار قرارداد بفروشد.
عقد این قرارداد با پرداخت مبلغی توسط خریدارِ قرارداد قانونی می‌گردد و همچنین طی آن، خریدار حق دارد در زمان سررسید، دارایی مورد نظر را، صرف نظر از قیمت روز آن دارایی، به قیمت و میزان قید شده در قرارداد بخرد.

البته طی این قرارداد، خریدار می‌تواند هر زمان که بخواهد قرارداد را فسخ کند (مثلا زمانی که ارزش روز دارایی در سررسید، از قیمت قید شده در قرارداد کمتر باشد) اما فروشنده قرارداد به هیچ وجه حق فسخ آن را ندارد. در واقع این قرارداد، اختیاری است که خریدار به موجب آن می‌تواند یک دارایی را در زمان قید شده در قرارداد بخرد یا نخرد ولی فروشنده قرارداد به هر حال موظف به فروش دارایی به خریدار است.

اما این قرارداد صرفا برای خرید یک دارایی نیست که کاربرد دارد. به این دسته بندی توجه کنید:
۱) قرارداد اختیار خرید

قراردادی که دارنده‌ی آن، حق خرید مقدار معینی از یک دارایی در زمان مندرج در قرارداد و به قیمت توافقی را دارد.

مثلا:
فردی قراداد اختیار خریدی را می‌خرد که به موجب آن، فروشنده متعهد می‌شود ۱۰۰۰ دلار آمریکا را سه ماه بعد با قیمت ۱۰ هزار تومان به آن فرد بفروشد.

۲) قرارداد اختیار فروش

قراردادی که دارنده‌ی آن، حق فروش مقدار معینی از یک دارایی، در زمان مندرج در قرارداد و به قیمت توافقی را دارد.

مثلا:
فردی قرارداد اختیار فروشی را می‌خرد که به موجب آن، فروشنده قرارداد متعهد می‌شود ۱۰۰۰ دلار آمریکا را سه ماه بعد با قیمت ۱۰ هزار تومان از آن فرد بخرد.

ب) قراردادهای آتی (Future Contracts)

قرارداد‌‌های آتی، نوعی دیگر از ابزارهای مشتقه بازار سرمایه‌ هستند که در بازارهای مالی قابل خرید و فروش هستند.
طبق این قرارداد، یک طرف قرارداد متعهد می‌شود که در تاریخ معینی، مقدار مشخصی از یک کالا را در عوض قیمتی تعیین شده به طرف دیگر قرارداد بفروشد.

در واقع بازار تحویل آتی، سازوکاری است که از کاهش موجودی معامله‌گران در نتیجه تغییرات ناگهانی قیمت جلوگیری می‌کند و از طرفی، تضمین ابتیاء کالای خاصی با قیمت مشخص در آینده را برای خریدار مهیا می‌کند. نکته حائز اهمیت در این نوع قرارداد، تسویه‌ از طریق تحویل فیزیکی کالاست.

جالب است بدانید که این قرارداد‌ها، در ابتدا بر پایه محصولات کشاورزی معرفی شدند، سپس برای منابع طبیعی همچون نفت و گاز مورد استفاده قرار گرفتند و نهایتاً هم حدود سال ۱۹۷۲ میلادی وارد بازارهای مالی شدند. این قراردادها امروزه در مواردی مانند ارز، نرخ بهره و شاخص‌های بازار سهام هم متداول شده‌اند و خود را به عنوان ابزار مهمی در کنترل ریسک نوسانات قیمتی معرفی کرده‌اند.


  • نهادهای بازارهای مالی

بازارهای مالی، علاوه بر ابزارهایی که بالاتر ذکر شد، نهادهایی هم دارند که هرکدام به شکل ویژه‌ای در این بازارها اثرگذاری دارند؛ اما با توجه به اینکه اطلاع از وضعیت آن‌ها چندان کمکی به دانش سرمایه‌گذاری شما نمی‌کند، در اینجا به توضیحات اندکی در مورد ساختار آن‌ها بسنده کرده‌ایم.

الف) بازار پول

مهم‌ترین نهاد بازار پول، بانک مرکزی است. البته در کنار بانک مرکزی، دیگر واسطه‌های مالی همچون بانک‌های تجاری، موسسات اعتباری غیربانکی، شرکت‌های تجاری، دولت و موسسات دولتی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، کارگزاران، معامله گران و در نهایت سرمایه‌گذاران نقش ویژه‌ای در این بازار دارند.

ب) بازار سرمایه

یک تقسیم‌بندی کلی وجود دارد که نهادهای فعال در بازار سرمایه را به نهادهای خود تنظیم‌گر (Self-regulatory organizations)، واسطه‌های بازار و سایر فعالان تقسیم می‌کند.

در این تقسیم بندی، بورس اوراق بهادار، بورس کالا و موسسات سپرده‌گذاری و نگهداری اوراق بهادار، در دسته نهادهای خودتنظیم‌گر قرار دارند.

شرکت‌های تامین سرمایه، کارگزاران، معامله‌گران، مشاوران سرمایه‌گذاری، بازارگردانان و شرکت‌های سرمایه‌گذاری، در زمره واسطه‌های بازار و در نهایت، موسسات رتبه‌بندی خطر و پردازشگران یا فروشندگان حرفه‌اي اطلاعات هم در دسته‌ی سایر فعالان بازار سرمایه‌ قرار می‌گیرند.